Kronologia

1804

Ipui onac, ceintzuetan arquituco dituzten euscaldun necazari ta gazte gueiac eracaste ederrac beren vicitza zucentzeco. Bizenta Mogel. Antonio Undiano liburuguillearen echean. Esoporen fabulak, latinetik itzuliak. Hitz lauz. “Onak”, hots, egokiak, irakurgarriak… bai baitaude ipuin “Txarrak” ere: onak zein txarrak ez dira kategoria literarioak, moralak baizik, eta herri ipuinek, oro har, herriaren ondare gaiztoa, ankerra, zikina, gozagarria jasotzen dute; fabulek berriz zintzotasunaren abantailak erakusten dizkigute. Bizenta Mogelek idazletzaren harrotasuna dakar, eta horri zor diogu gure lehen testu feminista : “Badakit, entzunaz, beste gabe, neskatxa gazte baten izena dagoala itsatsirik liburutxo honen aurrean jardungo dutela sinuka ez gutxik, diotela beren artean inoren lumaz jantzi nahi duela belatxikiak; hau da, besten beharrak hartu nahi ditudala neretzat: ez dagokiola neskatxa bati bururik hausitzea liburuginen: asko duela gorua nahiz jostorratza zuzen erabiltzea. Nola nik siniserazoko diet askori, euskeratu ditudala erdaldun jakitunek argiratu dituzten ipuiak? Nolako harrotasuna berriz latinezko hizkuntzarekin liburu honen asmoa agertzea? Horretarako behar litzake jakitea euskera, gaztelania, eta latinezko hiru hizkuntzak. Zein gauza sinisgaitza neskatxa bategan! (…). Hobe ez ote da, emakumea banaiz ere, igarotzea orduak honetan, zer jantzi berri dan gora eta behera aitatzen baino?”.

1842

Ipuyac. Paskual Iturriaga. Baroja moldiztegia. Paskual Iturriagaren fabula edo alegiak, autorearen izenik gabe argitaratuak. Samanigorenetik eta Iriarterenetik euskaratuak baita berak sortutako zenbait ere. Hitz neurtuz eta errimaz. Fikzioaren aldarri: “Nire Euskal Herriko gazteri ederra: / ez det uste dedala egin lan alferra / ipuinak ipintzean gure zortzikoan / kantatzeko, nahi bada, harturik gogoan. / Badira latinez, badira erdaraz, / ez al ditugu behar guk ere euskaraz? / Bai, on da jakitea lehengo denboretan / txit omen zekitela ederki hizketan / txakur eta katuak, ahuntzak, azeriak, / hitz batean, orduko abere guztiak.”

1873

Wentworth Webster herri ipuinak biltzen hasi zen euskaldunen ahotik, Donibane Lohizunen ostatuz zeukan Bellevue etxejabe anderearen medioz. Catherine Elizondo, Laurentine Kopena, Luise Lanusse eta batez ere Estefanella eta Gagna-Haurra Hirigarai izan zituen kontalari, denak emakumezkoak. Julen Vinsonen laguntzaz papereratu eta ingelesez eman zituen.

1874

Jean François Cerquand, Bordaleko Hezkuntza Akademiako inspektorea Légendes et récits populaires du Pays Basque, alegia, Euskal Herriko Ipuinak argitaratzen hasi zen Bulletin de la Societé des Sciencies, Lettres et Arts de Pau aldizkarian. Ehun eta bederatzi euskal ipuin argitaratu zituen, frantsesezko itzulpenarekin.

1877

Basque legends, Wentworth Webster. Griffith and Farran, London. Euskarazko originalek ehun eta hamasei urte egingo zituzten Baionako liburutegian Xipri Arbelbidek transkribatu eta argitaratu zituen arte.

1878

Revista Euskara, Iruñea. Hilabetekeria. “Nafarroko ume zenbaitek, elkar aditurik, eragin dute bilgura bat, Nafarroko Euskarazko Elkargoa izendatzen dena. (…) Euskarazko Elkargoaren asmoak dire gordetzea, galtzera utzi gabe, eta hedatzea ahal daiteken guztian, euskarazko mintzairea, ongi ezagutzea gure aurrekoak hizkuntza eder honekin erran eta egin dituzten gauza on guztiak, ahalik ongiena ikastea nola denbora guzietan bere indarte eta lege jakintsuekin harritu zituzten bazter guziak, bizkitartean ohitura garbiak beren lan, egiteko eta kantuetan erakusten zutela, eta azkenean Euskal Herrien onak ahalegin guztiaz hobeagotzea”. Asmoa gauzatzeko ildoa, lehen idatzian dator: Campionen Orreaga. Azken karlistadaren porrotaren ondo lehen irrintzi honek eragin handia izan zuen Euskal Herri osoan, hegoaldean bereziki. Aldizkariak 1883 arte iraun zuen.

1879

Almanaka berria edo Egunaria, ilhabete gucietako demboraren indicacionearekin eta bertce asco erran zahar, ticho eta ischtoriorekin. Baionan, Lepes ahizpen imprimerian. Egun mikroipuina esaten dioguna egutegiek ekarri zuten, orrialde gutxiko koaderno antzeko haietan irakurgarri labur atseginak behar zituztenez: “Itsasuar gizon batek, etxera zoalarik ilunabar batez, kausitzen du bere auzo bat bide baztearrean etzana, mozkorra eta lo. Jauna, hargatik —egiten du bere baitan—, eta hi ere, heldu den igande arratsean, hola-hola kausituko hautela!”. Ezin konta ahala ixtorio emango zizkiguten gerora orritxo kengarriz osatutako egutegiek.

1880

Euskal-Erria. Jose Manterolak sortu eta zuzendutako aldizkaria. Honetara dator: “A recojer y transmitir los rasgos peculiares de la vida propia de ests siete privincias (…) a dar a conocer su antiquísima lengua, su especial literatura, sus originales cantos y tradiciones…”. Erregionalismo politikoaren kokatuak ezinbestez, aldizkari honetan ipuin modernoa abiatzen hasi ziren idazleek Espainia potentzia koloniala zeneko gatazketan nabarmendutako itsasgizonak eta balentriak hartu zituzten gaitzat sarritan. Leku txikia eduki zuen euskarak aldizkarian hala ere. Diglosia aldizkarian eta diglosia kolaboratzaile guztietan, Bitoriano Iraola eta beste gutxi batzuk izan ezik. Luze iraun zuen, 1918 arte.

1881

El Doctor Peru Abarca, catedrático de la lengua vascongada en la Universidad de Basarte o diálogos entre un rústico solitario bascongado y un barbero callejero llamado Maisu Juan. Juan Antonio Mogel. Imp. y Lib. de Elizalde. Zenbait herri ipuin nobelaren barruan txertatuak. Lan hau 1802an amaitu zuen Mogelek.

1882

Hamabost urte zituen Karmelo Etxegaraik Jose Manterolaren bisita izan zuenean: bere poemen bila zetorren. Berehala publikatu zizkion Euskal Erria aldizkarian, eta idazle gaztea lore-jokoetan hasi zen lehiatzen, sari ugari jasoz. Hitz neurtuetarako ez ezik prosarako eskua ere bazeukan, eta urte berean aipamen berezia egin zioten Donostian Aitorren etorrera edo Euskal Herriaren hasiera lanagatik. Etxegarairen ipuingintza elezaharraren eta antzinako pasarte historikoen moldaketa literarioaren artean koka genezake. Ez digu fikzio askorik asmatzen, ez digu pertsonaia gogoangarririk eskaintzen, baina badaki kontakizuna era narratiboan antolatzen eta esan beharrekoa hizkera jasoan ematen. Gazterik hasi eta gazterik utzi zion literaturari, tamalez. Ipuin kultuaren abiaburu posible bat izan zen gure historialaria.

1883

Le folk-lore du Pays Basque, Julien Vinson. Maisonneuve, Paris. Wentworth Webster-i hartutako ipuinak eta Xahori hartutako abestiak. Asmakizunak, erranairuak.

1884

Ipuyac. Paskual Iturriaga. Baroja moldiztegia. F. I. sinadura daukan gaztelaniazko sarrera batekin Iturriagaren lanez. 1842ko anonimoaren argitalpen berria da.

1886

Kontuchoak, Bitoriano Iraola. Pozo y Cia. Fikziozko gure lehen ipuin liburua dela esan genezake, eta iduri luke horixe markatu nahi izan zuela egileak tituluan: kontu hautatu zuen lana izendatzeko, eta ez Bizenta Mogelek eta Paskual Iturriagak erabilitako ipui. Antzinako kontakizunen izendapena zelako ipuina? Folklorea eta fikzioa bereizte alde? Bestetik, kontuok bertsotan emanak dira, hitz neurtutan, alegiak balira bezala baina alegiak izan gabe, irakaspen moralik ez dakartenez. Narrazioa hitz neurtuz? Baladak, ez ote dira narrazioak? Ipui, istorio, kontutxo… Genero bat bere azpigeneroekin, agidanez.

 

1887

Euskaldunen bikaintasuna, Frantziska Inazia Arrue. Euskal-Erria. Bere gisara moldatutako elezaharra aurkeztu zuen Donostiako Lore Jokoetan Gregorio Arrue itzultzaile ugariaren alaba gazteak, eta “aipamen onragarria” eman zion epaimahaiak, ohar interesgarri honekin: “Azaltzen dituen gertaerak ez dira kondairatiak, ez ere egirudiak. Batzarreak ez dio ematen bestela emango zion gailaldi goientsuagoa”. Bitxia da irudimena zigortzea literaturan. Dakigularik behintzat ez baitzuen besterik idatzi, uste izatekoa da epaimahaiko jaun jakintsuen argitasunak ez zuela askorik animatu idazten jarraitzeko. Gerora Karmelo Etxegaraik idazle bikainaren ezaugarriak aitortu zizkion Frantziska Inazia Arrueri: “D.ª Francisca Ignacia de Arrúe es de quienes más a la perfección manejan la prosa bascongada, no solo por el sabor castizo y la acertada elección de las palabras, sino por algo que importa y vale mucho más: por los giros, por la trabazón, por la manera como se enlazan unas con otras las oraciones, por aquello, en fin, que constituye la índole y el génio del idioma”.

1899

Axeriyak, ipuiya. Rosario Artola, Euskal-Erria. Egileak asmatutako alegia neoklasikoa, nolabait, neurriz eta errimaz emana. Ipuin hau sailtxo baten aurrena izan zen: Bi txoriyak, Bi saguak, Katu zarra ta gaztia, Astoa ta otsoa… 

1903

Ahuntza larrera. Pedro Mari Otaño. La Baskonia.

1908

Euskal Esnalea, Hainbat euskaltzalek Tolosan sortutako hilabetekaria elebitasun diglosikoan. Zortzi egiteko nagusietan seigarrena Egizko Gezurrak izenekoa dute: “Ipuiak, ipui-atzeko gauzak, oso ez bada zerbaitean egizko diranak, eta nolanahiean ere edozeini bide ona erakusten dioten esakaiak ezarriko ditugu hemen”. Pedro Migel Urruzunok dialogo-ipuin ugari argitarau zituen bertan.

1917

Ipuin Aberkoyak. Aizkibel’dar Bingen. Grijelmo Alargun-Semien Irarkola.

1918

Abarrak, Kirikiño. Grijelmo alargun-semien irarkolea, Abando. Euskalzale eta Ibaizabal aldizkarietan eta Euzkadi egunkarian argitaratutakoen bilduma, zazpi ipuin berri erantsita. “Su handia egiteko, egur lodia izetuteko, lehenengo abarrari ezarten jako sua, eta honegaz hari, gero. Irakurgaitxu honeik be gogo askotan sortu leie euskeraz irakurteko zaletasuna. Txikiak, meheak, arin-arinak, errazak, barru gitxidunak, gehienak barre batzuk eragitekoak izanik, euskeraz irakurten bape zalea ez danak honakoxeak atseginez hartu leiz, eta eurok, abarrak lez, bere gogoan sua piztu”. Irakurgai gehienok jazorikoak direla diosku Kirikiñok, batzuk aititari entzunak, eta hark bere aititari; beste batzuk egileak batuak hor-hemen. Baina asmatutakoak ere badirela.

1921

Gure Herria hilabetekaria sortu zen Baionan, euskal gaiak euskaraz eta frantsesez lantzeko: “Zer gogo dugun? Gure arteko zerez elgarrekin mintzatzea, lehengoez ala oraikoez: mintzai, odol, aztura, lan”. Hainbat poema, artikulu eta ipuin eman zuen ezagutzera 1976 arte.

1924

Supazter chokoan, Jean Barbier. A. Foltzer, Baiona. Herri ipuin bilduma.

1925

Pernando Amezketarra, Gregorio Muxika. Iñaki Deunaren Irarkolan. “Aspalditik nerabilen buruan asmo hauxe. Esaera bixiak, gertaera zorrotzak, ateraldi parreragileak, ipui labur alaiak guzion gogoko izaten dira eta”.

 

1927

Azkoititik Elgoibarrera Katuin Zuloa, Nemesio Etxaniz. Euskal Esnalea, 1927.

Ipuñak, Oscar Wilde. Verdes-Atxirika, Bilbao. Altuna’tar Josebak euskeralduta.

1929

Ichtorio michterio, Jean Barbier. Imp. du Courrier, Baiona.

1930

Bigarren abarrak. Bustintza’tar E. Eusko Pizkundia. Azalean, ordea, “Abarrak” hutsik, abar sorta besapean dakarren emakumezko baten marrazki apainarekin, Hermes-ek sinatua. Kirikiño hil eta urtebetera eginiko omenaldi literarioa, 1918az geroztik idatzi zituenak bildurik.

1931

Laminak eta neskatilea, Errose Bustintzaren aurreneko kolaborazioa Euzkadi egunkarian, harreman luze ta emankor baten hasiera. Bustintzak herri ipuin tradizionaletan hartzen ditu gaiak eta istorioak, baina asmo eta helburu literario baten barruan, estiloz idazteko.

Légendes du Pays Basque, Jean Barbier. Delagrave, Paris. Egilearen beraren hitzaurrea. Frantsesez emanak baina ipuin guztien jatorrizkoa, euskaraz alegia, liburuaren amaieran emanik, erreferentzia gisa, farntsesezko zatia apaintzen duten Tillac ospetsuaren irudiak eskas. “Ce n’etaient pas lè des Contes que je pouvais enjoliver à plasir; c’etaient des Légendes que je devais recueillir pieusement pour les reproduire telles quelles”. Eta iritzi hauxe Pierre Loti eta konpainiari buruz, ipuinoz mintzo: “Destillez un jour un peu de notre âme basque, car vous en renfermez beaucoup plus que tels ou tels romans fameux qui, plus encore qu’à nos oreilles, sonnent faux, très douloureusement, à nos coeurs de basques”.

1932

Iturriagaren ipuiak, Paskual Iturriaga. Manuel Lekuonaren edizioa, Aitzolen sarrera batekin. “Eusko elerti baratzeko kimu loretsuak, alegi eta ipuiak izan zaizkigula aitor genezake”.

1942

Presonieraren segeretua (ixtorio), Etienne Salaberri. Aintzina, 1942. Egileak hiru X handiz sinatu zuen ipuina testuaren amaieran. Haatik, hizkerak eta batez ere Ene Sinistea-n  Stalag IV ardura aipatu izanak, Sabalarrirena izan litekeela ustetu gaituzte. Besterik azaltzen ez den artean bederenik.

Euskalerriaren Yakintza / Literatura popular del País Vasco, R.M. Azkue. Espasa-Calpe, Madrid.

1945

Murtuts eta bertze… Artho churitzetako zonbait ichtorio chahar. P. Ithurralde. Aintzina, Baiona. Piarres Lafitteren bertzizena P. Ithurralde hori.

1948

Egan aldizkaria sortu zuten Antonio Agudek, Aingeru Irigaraik eta Luis Mitxelenak, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen babespean, euskaraz eta gaztelaniaz. “Egan aldizkaritxoan argitaratuko dira, tarteka bada ere, ipui zaharrak eta kantak eta neurtitzak, denen atseginerako eta idazle berrien erakusgarri bezela”. Haatik, ipuin berri askoren argitalbidea bihurtuko zen aldizkaria bere ibilbide luzean.

1953

Purra! Purra!, Yon Etxaide’tarrak. “Bihotz-saminak poztutzeko eta jendeari zabal-zabal par eginarazteko argitara ekarri ditut ipuitxo hauek”.

1954

Egun on!, Mark Forkada. Euzko Gogoa. “Azkeneko zenbakian zure herritar baten lantxo polit bat irakurri ahal izango duzu: Forkadaren Egun On. Neronek pixkat zuzendu nion, ia ezer ez, eta poliki samar dago. Han ageri dira zure herriko xelebre guztiak, oso ederki margoztuak. Ni hor banengo, sekulako taldea sortuko nuke gazteen artean”. Andima Ibinagabeitiak Nemesio Etxanizi eginiko gutunetik (1955-03-12).

1955

Elezarrak. Arraun ta Amets, hainbat egile. Itxaropena. Salbatore Mitxelenaren poemak (Arraun ta Amets), A. Sorarrainek, J. Galarragak eta J.M. Garayaldek sinatutako lau elezahar edo legenda. Aingeru Irigarairen sarrera. “Baditeke hogeigarren gizaldi aurreratu hontan bizi diran gizon ikasi eta uste haundiko batzuei umekeria edo emakumekeria iruditzea. Utikan! Ez degu holakorik gure artean behar. Herri-anima eta bihotzondoaren zati omen dira elezaharrok. Hala izan ere! Eta gure herriko elezaharrak euskal animaren altxor eta edergailu noski. Bildu eta gorde ditzagun, bada, gure euskal gogoen bizkortzerako, gure antzinakoen aztarnak ezagutzeko, eta besterik ez bada, gure asperraldien arintzerako”.

1957

Umezurtz aberatsak gabonetan jokatu nahi (Gabonetako ipuin tristea). Gabriel Aresti. Egan. Poetaz egin zuen biografian, “Ipuin honetan adierazten du Arestik, lehenengoz, geroago poesietan izanen duen tematikaren joera, “mailuarena eta biolarena” alegia”, diosku Angel Zelaietak.

Pernando Plaentxiarra, Etxaide’tar Yon. Itxaropena. Juan San Martinek bildutako ixtorioak Plaentxia-Eibarren, Jon Etxaidek taxutuak eta Paulino Larrañagak marraztuak. “Hobe litzake noski, plaentxiatarren grazi berezia gardenago agertzeko, ipuiok Plazentziako euskaran argitara, baina, hortara joko bagenu gipuzkoarrik gehienak ez luke onartuko, Plazentzian mintzatzen den bizkai kutsuko euskera adigaitza baita giputz nagiontzat, eta danok dakigunez irakurlerik gehienak gipuzkerak ditu”.

Euskalerriko ipuiñak, Aingeru Irigaray. Itxaropena. Barandiaranek jasotako ipuinen antologia bat.

1960

Euskal Kulturaren Alde elkargoak antolatutako ipuin sariketa: hogeita hiru urteko Jean Etxeparek lehen saria, Mendekoste gereziak izeneko ipuinarekin.

El mundo en la mente popular vasca (creencias, cuentos y leyendas), Jose Miguel de Barandiaran y colaboradores. Auñamendi. Lau ale, 1966 artean argitaratuak, gaztelaniazko itzulpena emanik jatorrizkoarekin.

1961

Iltzaileak, Martin Ugalde. Caracas. Andima Ibinagabeitiaren sarrera. “Beharrezkoa genuen euskotarrok ere gudu literatura gartsu bat, eta literatura horri hasiera ezin hobeagoa ematen dio Martin Ugaldek bere ipuin hauekin. Negargarria, baina oraindik euskaldun batek ere ez ditu liburuetan euskeraz eman orduko gertakari deitoragarriak. Mututasun lotsagarrienean diraute oraindik ere”. Venezuelan euskaraz argitaratutako lehen liburua.

Amandriaren altzoan, Julene Azpeitia. Itxaropena. “Urri dira euskeraz Amadriaren altzoan bezin liburu onak haurrentzat. Gehiago esango nuke: oraindik zentzunera sartzeke dauden umeentzat ere euskera trakets eta baldarrean egindako liburuak ikusten ditugula”. Juan San Martin (hitzaurrea). “Haziagoek ere, ordea, badute hemen bazka atsegina, neure buruaz neur baditzaket besteak”. Luis Mitxelena (kritika).

1962

Mendekoste gereziak eta beste, Jean Etxepare. Goiztiri. Piarres Xarritoren sarrera hogeita lau urteko zela hildako idazleari. “Boneta bere belar ederraren gainean gora ezarria, paltoa beti laxoan eta gabardina xuhail bat sorbalden gainean trebes, zuri so zagolarik bere begitarte arraiarekin, ez zauden sekula lo haren gogo-bihotzak. Su pindar bat bazaukan haren begiak eta bihotzikara bat haren lepoko zainak. Elasturiarik ez bazen ateratzen ere haren ezpainetarik, hitzik xuxenenak eta argienak lerroan prest zauden jiteko lumaren punttarat. Ikusiak oro ikasten zituen Jean Etxeparek. Eta nehork ez bezala kondatzen. Hortakotz duzu, haren ezagutzeko,  eskutan duzun liburu hau irakurtzea askiko. Zinezko idazlaria zela eta ez nolanahikoa gure adixkidea, hor dugu hori bera seinale”.

Oroitzak eta beste ipui asko, Bitoriano Iraola. Auspoa. Antonio Zabalaren bilketa Iraolak 1897-98 aldian aldizkarietan publikatu zituenen artean. Iraolaren ipuingintzak, alderdi zoro-jostalariaz gain, gertakariaren xelebrea eta solasaren erabilera zirtolaria ditu oinarri. Iraolak hainbat izkirimiri, xelebrekeria eta txiste argitaratu zituen aldizkarietan, mikroipuinaren maisua izan genuen.

1966

Umeentzako kontuak. Martin Ugalde. Itxaropena. “Gaur gauden bezela, ikastolarik gabe, gure umea euskeldun osoa egin nahi badegu, umearen buru eta irudimen edo imajinazioko bide zabalak ere euskeraz etxean erabili beharrean gara”.

Abarrak. Bustintza’tar E. (Kirikiño). Graficas Bilbao. Aita Onaindiaren argitalpena, Abarrak, Bigarren abarrak eta Ibaizabal aldizkarian Euskera, Jakingarriak, Olerkiak, Izkirimiriak eta Albistak ataletan Kirikiñok idatzitakoak osorik emanez.

Juan Antonio Letamendia apaiz gazteak Arrasaten antolaturiko ipuin lehiaketa irabazi zuen Edurne Zuri eta zazpi ipotxak lanarekin. Urte honetan bertan Gerediaga-Euskaltzaindiak antolatutako Kirikiño ipuin saria eskuratu zuen Joxe Proletario lanarekin. Epai-mahaia: Antonio Arrue, Juan San Martin, Alfontso Irigoien.

1967

Juan Antonio Letamendiaren Neurosi ipuinak irabazi zuen Errenteriako Ereintza Elkarteak antolatutako lehiaketa.

1968

Antziñako ipuiñak, R. M. Azkue. Itxaropena, Zarautz. Juan San Martinen antologia bat Azkuek jasotako ipuinez.

1969

Euskal Elerti 69, bilduma. Lur. Xabier Kintana, Mikel Azurmendi eta Patri Urkizuren ipuin bana, beste hiru anonimorekin.

1970

Hunik arrats artean, Anjel Lertxundi. Lur. “Mugarri esanguratsu bat ezarri behar da gure ipuingintzaren historian, Anjel Lertxundiren Hunik arrats artean (1970). Lertxundiren lan horrek generoarekiko kontzientzia zabaltzen du. Harrez gero, ipuin-bildumen argitalpenak ugaritzen hasi ziren. Generoak ekin zion gure literaturan ibiltzeari, berandu baina arin”. Alvaro Rabelli, Ipuingintza Euskal Herrian, 1970-2000.

1972

Euskal Literatura 72, bilduma. Lur. Ibon Sarasola, Xabier Kintana, Bernardo Atxaga, Anjel Lertxundi eta Anjel Zelaietaren ipuin bana.

Behin batean, Xabier Kintana. Lur.

1973

Haurra ipuin denean, Zarauzko ikastolako haurrak. Kimu Saila. Anjel Lertxundiren sarrera. “Bi eta bi lau direla ikasi duzue. Egia da. Munduko egia bikainenetakoa. Ongi, ongi. Baina bi eta bi zuhaitza dela esatea ez al da politagoa? Ahaztu zaitezte une batean matematikarekin. Ahaztu, bai. Zergatik aldietan triste egoten zarete? Edota alai? Edota haserrese? Erabili ezazue matematika edo gramatika, eta aztertu ezazue zuen alaitasuna. Alferrikakoak dituzue zatiki guztiak”.

Euskaldunen ipuin harrigarriak, Martin Etxeberria. Jakin. Proppek herri ipuinak ikerketzeko eredua gureei ezarria.

1974

Zuentzat. Aurrentzako ipui ta irakurgaiak. Azpeitia’tar Julene. Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones. 1960-70 urtealdietan idatzitako eskola testuak, itzulpen literarioak eta zenbait ipuin. Ahozko tradizioa guztiz baztertu gabe, oroitzapenetan hartzen du oinarri fikziora egiteko.

1975

Ipuin antzeko alegi mingotsak, Mikel Zarate. Leopoldo Zugaza Editor. “Nire alegiok ere mingots samarrak dira, gaurko idazgiro mingotsa lakoak, eta haundientzako eginak, ez umeentzako. Garagardoturik dagoz, zuzentasun gose-egarriak sortutako mingostasuna darioe, zorion-irritsak bizituriko mingostasuna, paradisu-amesak irudimenean haundiagotutakoa”.

Amezketa’ko Pernando, Anastasio Albisu. “Esan beharrik ez det, nere liburuxka hau G. Muxikak 1927garren urtean argitaratu zuan Pernando Amezketarra-tik atera dedala oso-osorik. Ez det, bada, nererik ezer, idazkera eta gertaerak lotzeko era baizik. Bainan lan honetxek egin dizkit atsegingarriagoak oraindik nere udako oporraldiak”.

1978

Ipuinak, Gabriel Aresti. Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintziala. Gabriel Arestiren ipuingintzaren bilduma (1957-1962), Ibon Sarasolaren eta K. Mitxelenaren sarrera argigarri banarekin. “Kontaketan bertan agertzen du Arestik maisutasuna, anekdotaren elementuak kontaketaren ildoan eraikuntzaren sena azpimarkagarriz antolatze dituen eran” (Sarasola). “Arestik gurekin eta bere buru harekin zeraman borroka, Bilbo erdaldunduan oraindik ito ez den euskal kontzientziarena zen” (Mitxelena).

 

1979

12 nobela labur, Xabier Gereño. Egilea editore. Genero edo azpigenero beltzean abiatu zuen Gereñok ipuina, azalean “Euskara: lehen maila” zioen ohar nabarmenarekin.

1980

Gabriel Aresti, ipuinak. Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintziala. Bigarren edizioa.

Susa aldizkari literarioa sortu zuten Argia astekarian ziharduten Mikel Antzak, Josu Landak eta Iñaki Uriak. Urtean bitan eta hirutan azaldu zen, 1994 arte. Hainbat idazle berri, hainbat ipuin.

1981

Cuentos incombustibles. Este es el libro quemado por el alcalde de Bilbao. Joseba Garaizar, Xabier Gereño, Augustin Zubikarai, Jose Luis Fernandez Orraita, Enriqueta Hortala, Luis Alberto Anton Gorbea, Igone Baraia-Etxaburu, Mendizabal’tar Basille, Bego Gezuraga. Colectivo Bilbao 1981 (Editorez, banatzailez, liburudendariz, herri elkartez, zinegotziz eta beste hainbatez osatutako batzordea). Bilboko Udalak ipuin lehiaketa bat sortzea erabaki zuen urte hartan, euskaraz eta gaztelaniaz. Alkateak, Jon Castañaresek, gaztelaniazko sailean epaimahaiak irabazletzat emandako lanean hitz zatarrak ageri zirela eta (joder, teta, puta), banatzeko prestatua zegoen ipuin onenen edizio osoa errarazi zuen Artigaseko erraustegian, bere talde politikoko zinegotzi guztien adostasunarekin (EAJ). “Gure hautesleek ez lukete horrelako libururik onartuko”. Antza, ez zituzten euskarazkoak irakurri (ene bularrak tente ipini dira / sexoa nola bustitzen zen…).

Ipuinak. Bitaño. Kimu saila. “Denetik ibili naiz arnasa hartzen eta euskal iturri zaharretara ere jo dut batzutan eta sarri. Toki eta gai aldaketak ere egin ditut. Zehatz-mehatzeko esparruetan ibiltzeko loturazalea ez nauzu”.

1982

Aldjezairia askatuta, Txomin Peillen. Hordago. Bigarren edizio bat Txalapartak 2013an, Joseba Sarrionandiaren hitzaurrearekin. “Denboraren distantziarekin argi ikusten denez, Txominek bere kontribuzioa egin zuen ipuin bilduma honekin euskarari literatura onik eman gabe hiltzeko posibilitatea ukatzeko”.

Altxorra eta altximia, Txomin Peillen. Hordago.

Camilo Lizardi erretore jaunaren etxean aurkitutako gutunaren azalpena, Bernardo Atxaga. Irun Hiria literatur sariak bilduma.

Psycho-killer, Xabier Montoia. Susa literatur zigilu berriaren lehen argitalpena.

Narrazti ozena, Pako Aristi. Azpeitiko Udala. Ramon Etxezarretaren sarrera. “Literaturaren eta hizkuntzaren indartze eta bizkortzeari ekin nahi izan diogu eta ekin diogu, maila apalenetik gainera: geure herri eta bere inguruetatik, handikerian erortzeko tentaziorik gabe, agian gure herritik kanpora atera gabe aurkitu baiezakegu kulturarik garrantzitsuena”.

1983

Gau ipuiak, Mario Onaindia. Haranburu Editor.

Suzko gezi bat bezala, Mikel Antza. Irun Hiria Literatur Sariak Bilduma.

1984

Itzalak, Jose Antonio Mujika. Elkar.

Kosmodromo, ipuin bilduma, Txillardegi. Haranburu, editor.

Nola Kursaal berria suntsitu zuten, Patri Urkizu. Elkar.

Hamabost istorio Aizkorpeko, Pio Berasategi. Elkar

Urte guztiak dira diferente. Narratiba 1984. Susa. Mikel Antza, Roman Utrex, Xabier Mendigurenowicz, Pello Lizarralde, Iñaki Uria, Gorka Setien, Iñaki Iñurrieta, Eneko Olasagasti.

Ipuin Bilduma. Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintziala. Irun Hiria Literatur Sarietara Aurkeztuak. Jose Antonio Mujika, Luis Haranburu Altuna, Fernando Artola, Iñaki Zubeldia, Josemari Velez de Mendizabal, Pio Berasategi, Arrate Ibargutxi.

1985

Behin bitan, Imanol Zurutuza. Elkar.

Delrinconen motorra, Mario Onaindia. Erein.

1986

Denboraren zimikoak, Karlos Santisteban. Kriselu.

Gerlako tresna bizidunak. Xipri Arbelbide. Elkar.

1988

Malintxearen gerizpean, Amaia Lasa Alegria. Pamiela. “Bere obrarekin lortzen duen hurbiltasuna bizipen sendoei zor zaie. Ez dugu lan hau antolamendu intelektual hotza, egileak sakonki  bizitakoa baizik. Amaia ez da ikusle hutsa, ez egunerokoan ez literaturan. Atxiki egiten da, esku hartzen du, buru ematen du… horretatik idatziaren indarra. Bere lana kritikoa da, ez da errazera lerratzen”. Mariana Young Blanco poeta nikaraguarraren sarreratik.

Gertakariei begira, Juan Luis Zabala. Elkar. Xabier Mendigurenen sarrerarekin. “Hemengo ipuinotako pertsonaiek ez dute historiarik; ez dakigu nondik datozen eta nora doazen, eta bere ekintzen zergatia bilatu nahi eta ezinean kausi dezakegu geure burua, bere jokaerak ulergaitz egingo zaizkigu, edo —batzuetan— zergatik ez dakigula gureak balira bezala sentituko ditugu”.

1990

Bihotza golkoan, Martin Ugalde. Erein.

Bilbao Hiria ipuinak, Joseba Sarrionandia, Joxemari Iturralde, Eusebio Erkiaga, Jose Ramon Zabala, Pako Aristi, Jose Antonio Martinez Fuentes, Martin Ugalde, Edorta Jimenez, Imanol Goienaga. Bilboko Udala.

1991

Ipuingintzaz, Inazio Mujika Iraola. RIEV, Eusko Ikaskuntza, 39. alea, 2. zbk. “Ipuinak, sujerentzia narratiboa den aldetik, kontinentzia eskatzen du, anbiguitate puntu bat, ezkutatzen dena esplizitatzen dena bezain inportantea baita.”

1992

Hamalau, Xabier Mendiguren. Elkar.

1993

Euskal ipuinen antologia bat, Iñaki Aldekoa. Alberdania. “Bi aukera nituen liburu hau antolatzeko garaian. Bata, Borgesek askotan aipatzen zuen Txinako ez dakit zein biblioteketako ehun mila aletako antologiarena, eta bestea, gustoa eta iritziari iruzurrik egiten ez diona. Esan gabe doa bigarrena aukeratu dudala; alde horretatik, euskal ipuinen nire antologia da hau, eta antologiaren izpiriturik ere baduen arren —euskal ipuingintzaren emaitzarik umoenak iruditu zaizkidanen artean aukeratuak baitira—, antologia soilaren asmoa gainditzen duen bestelako irizpiderik ere erabili dut: ez ipuin biltze soila, baizik eta liburua bere osotasunean hartzea. Emaitza orekatu bat lortzen saiatu naiz.”

Ipuinak, Wentworth Webster. EEE. Xipri Alberbideren edizioa, Baionako liburutegian ahantziak zeuden 1877ko euskarazko originalak transkribaturik. Aingeru Irigarayk ohar bat emana zuen 1957an egiteko honetaz, baina Arbelbidek egin zain egon ginen idazleak, ikerlariak, etnogafroak, euskaltzainak, irakasleak, kadiradunak, euskaltzaleak, editoreak, kritikoak… 116 (ehun eta hamasei) urtez.

1994

Narrazioak. Joseba Sarrionandia. Elkar.

Atabala eta euria, Joseba Sarrionandia. Elkar.

Manhattan, Edorta Jimenez. Elkar.

1997

Labur Aroz, Joxe Austin Arrieta. Txalaparta.

1998

Botoiletan, Anton Luku. Maiatz, Baiona.

Ezer baino lehen, Arantxa Iturbe. Elkarlanean.

1999

Amodio zoroak, Joxe Belmonte Fdez. de Larrinoa. Elkar. “Azkenaldi honetan zoritxarrez hain ohiko den ukitu zinematografikoak ez ditu irudiz osatutako istorio sinple bihurtu ipuin hauek. Belmontek jakin du literatura egiten berak dituen errekurtsoak eta lengoaia erabiliz”. Jose Jabier Fernandez.

Euri kontuak, Jose Luis Otamendi. Susa. “Espanturik gabeko prosa xume eta gertukoa da Jose Luis Otamendiren Euri kontuak liburukoa, baina indar, zehaztasun eta distira ikaragarrikoa. Eta halakoxeak dira liburua osatzen duten hegei ipuinetako istorioak ere”. Juan Luis Zabala.

2000

Hamaika ipuin, Juan Martin Elexpuru. Elkarlanean.

Errose Bustintzaren ipuinak. Errose Bustintza, Mañariko. Ekilore. Jaime Kerexetaren edizioa, Santi Onaindiaren sarrera Andima Ibinagabeitiaren aipu honekin: “Trebea duzute Mañariko Errose ipuinak idazten, gure artean garaienetakoa nik uste oraingo hontan. Badizu irudimena, eta badizu, batez ere, bihotzondoa”.

90eko hamarkadako narratiba berria: literatur kritika, Iratxe Retolaza. Labayru Ikastegia.

Ipuingintza Euskal Herrian 1970-2000. Alvaro Rabelli.

2003

Lau Zaldun, Joxemari Iturralde. Erein. Zabalik zigiluaren lehen alea: euskal literatura garaikideko narrazio laburren bilduma, formatu txikian.

Euskal kontagintza gaur, Jon Kortzar. Cuadernos de Mangana, 27. Cuenca.

2004

Ipuin izugarriak. Harkaitz Cano, Begoña Bilbao, Zorion Zamakola, Txiliku, Luis Fernandez, Ana I. Morales, Julen Gabiria. Elkar.

An Anthologie of Basque Short Stories, Maria Jose Olaziregi. Center for Basque Studies. University of Nevada, Reno. Bernardo Atxaga, Harkaitz Cano, Javi Cillero, Juan Garzia, Arantxa Iturbe, Anjel Lertxundi, Karlos Linazasoro, Pello Lizarralde, Xabier Montoia, Inazio Mujika Iraola, Lurdes Oñederra, Ixiar Rozas, Joseba Sarrionandia, Iban Zaldua.

2005

Mende berrirako ipuinak, Mari Jose Olaziregi. Antologia. Erein. Aurreko urtean ingelesez argitaratutako antologiakoak.

Bizkaiko euskal idazleen ipuingintza modernoa, Alvaro Rabelli. Labayru Ikastegia.

2008

Adarraren ipuinak, Toribio Alzaga. Alberdania, Irun. Alzagak 1911-18 bitartean Euskal-Erria aldizkarian argitaratutako ipuinen bilduma hautatu bat.

Orain arte kabuxak, Ramon Intzagarai. Alberdania. Ales Bengoetxeak

Aspaldiko lagunen bisita. Susa aldizkariko 25 ipuin. Belaunaldi baten talentua 1980-1994 urtealdian. Susa.

2009

Idazlanen bilduma 1 eta 2, Eñaut Etxamendi. Maiatz, Baiona. Lucien Etxezaharretaren sarrerarekin. “Dolamenezkokoa batzuetan, bainan orobat bizi eresi eta amodiozko khantore da Eñaut Etxamendiren obra guztia. Egungoek eta ondokoek altxor miresgarri bezala atxikiko dutena”.

Ipuinik ipuin Mañarian gora. Errose Bustintza, Mañariko. Labayru. Nagore Etxebarriaren edizioa, Jabier Kalzakortaren sarrera argigarriarekin.